volg Typisch Frans

zondag 22 oktober 2017

hoe spreek je genterneutraal in het Frans?

allosexuel - altersexuel - cisgenre - gender fluid - inclusif - racisé - intersectionnel -native informant - transgenre 


Mark Rutte en Sybrand van Haersma Buma vinden het nog een bijzaak dat het nieuwe kabinet geen afspiegeling vormt van de bevolking: niemand met een migratie-achtergrond, zelfs vrouwen ondervertegenwoordigd, om nog maar te zwijgen van seksuele minderheden. Regeringsleiders als Macron en Trudeau slagen er veel beter in. 
Toch gaat de discussie verder in veel landen. In de Engelse metro's is bijvoorbeeld het Ladies and gentlemen inmiddels vervangen door Hello everybody. Hoe zit het met politiek correct taalgebruik op dit gebied in het Frans? Een klein lesje... Allereerst is in het Frans de term politiquement correct (ook in het Nederlands behoorlijk besmet geraakt) niet politiek correct meer. Als je nu politiek correct wilt zijn, gebruik je de term inclusif, waarmee je aangeeft dat je niemand wilt buitensluiten. Je kunt deze term ook gebruiken waar wij 'genderneutraal' zeggen. Waar wij nog de term queer gebruiken in de combi LHBTQIAP (ja, er zijn al weer vier letters toegevoegd aan LHBT : lesbisch, homoseksueel, biseksueel, transgender, queer, interseksueel, aseksueel, panseksueel), waarbij 'queer' staat voor iemand die zich geen homo of hetero wil noemen en niet in hokjes denkt, in het Frans is deze term (die in het Engels namelijk eigenlijk 'vreemd, zonderling' betekent en daarmee een waarde-oordeel vormt) inmiddels ongewenst en spreekt men liever van allosexuel of altersexuel. 
Iemand die als jongen of meisje geboren is en zich van binnen ook zo voelt, wordt in het Frans cisgenre genoemd (het tegenovergestelde van transgenre - 'transgender'). Zo zie je op het plaatje drie cisgenre meisjes over wie verder niets gezegd wordt. Maar als het over een transgenre meisje gaat, is het commentaar niet van de lucht. Kennelijk meten we met twee maten (deux poids deux mesures): 'Ze imiteert alleen maar meisjes', 'Een jurk en lang haar maken nog geen meisje', 'Haar bestaan versterkt de stereotiepen', 'Ze is te jong om te weten dat ze een meisje is'.
Androgyne waarin de termen 'man' en 'vrouw' (maar dan in het Grieks) verwerkt zijn, maakt plaats voor gender fluid, maar ja, wat vindt de commissie die de Engelse taal uit het Frans probeert te weren daar weer van? Zo circuleert nu ook de Engelse term native informant voor mensen uit een minderheidsgroep die bijvoorbeeld in de media ten tonele worden gevoerd en geacht worden een mening over bijvoorbeeld raciale problemen te hebben, simpel en alleen omdat ze uit die minderheidsgroepering afkomstig zijn. 
Het kan ook nog voorkomen dat je tot meerdere gediscrimineerde minderheidsgroeperingen behoort, bijvoorbeeld lesbisch en zwart of transgender en joods. Dan kun je in het Frans intersectionnel worden genoemd.
Ook op het gebied van ethniciteit bestaat politiek correct taalgebruik in het Frans. Zoals bij ons het begrip 'allochtoon' voorlopig is vervangen door 'Nederlander met een migratie-achtergrond', zo spreekt men in het Frans nu van  une personne racisée, wat ik persoonlijk toch wel weer een beetje racistisch vind klinken, dus ik vermoed dat het niet zo'n lang leven beschoren zal zijn, net als alle politiek correcte termen, misschien op inclusif na, dat lijkt me wel een positieve en allesomvattende term. 
Tja, en waar sta ik in deze hele verwarrende discussie? Persoonlijk was ik tot voor kort 'gewoon homo'... Laten we in ieder geval concluderen dat dit blog inclusif is en dat we elkaar gewoon bij de naam noemen, zolang het maar respectvol is. Ouf...

volgende keer:
Wat bedoelt een Fransman met 'half vijg half druif': vlees noch vis?

zaterdag 21 oktober 2017

un bouche-trous

een stoplap, een invaller, tweede keus
('een gatenvuller')


Het is een spectaculair - misschien een beetje eng - plaatje waar je de neiging hebt de hele tijd naar te blijven kijken, maar eigenlijk heeft het met de uitdrukking van vandaag niets te maken. Wie goed naar het woord heeft gekeken, heeft gezien dat het niet over une bouche-trous ('gatenmond'?) gaat, maar over un bouche-trous. Het eerste deel van het woord is dus niet bouche ('mond') maar de werkwoordsvorm bouche van boucher ('(af)stoppen, vullen'). Het Frans kent veel meer woorden die met een persoonsvorm beginnen. Denk bijvoorbeeld aan tire-bouchon ('kurkentrekker') en portemonnaie (lett. 'draagt-muntgeld'). Als je snel iets of iemand nodig hebt om een leegte of vacature op te vullen, kun je daarmee dus 'gaten vullen'. Het heeft al snel een pejoratieve betekenis. Omdat je zo snel vervanging moet zoeken, kun je niet super kritisch zijn, dus krijg je misschien niet je eerste keus. Vandaar dat ik niet alleen de vertaling 'invaller' geef, maar ook 'stoplap' en 'tweede keus'. Afhankelijk van de context kan het ook betekenissen krijgen als 'lapmiddel': on peut continuer ces traitements, mais ce ne serait qu'un bouche-trous ('we kunnen met deze behandelingen doorgaan, maar dat zou maar een lapmiddel zijn') of zelfs 'speeltje' : tu étais juste un bouche-trous ('je was maar een speeltje')...

volgende keer:
bekijken we politiek correct genderneutraal taalgebruik.

vrijdag 20 oktober 2017

du pareil au même

van hetzelfde laken een pak, dat komt op hetzelfde neer
('van het eendere op hetzelfde')

Zijn kinderen zo conformistisch dat een kinderkledingketen zich zo noemt? Aan de kleurkeuze te zien willen ze in ieder geval geen grijze, maar bonte muizen zijn...
Er zijn wel meer manieren om dit te zeggen (zo bespraken we al eerder c'est blanc bonnet et bonnet blanc en c'est du même tonneau) en daarnaast kun je ook gewoon zeggen cela revient au même ('dat komt op hetzelfde neer'), maar in de uitdrukking van vandaag is het wel mooi dat twee synoniemen worden gebruikt, twee woorden die dus op hetzelfde neerkomen: pareil ('gelijksoortig, hetzelfde') en même ('hetzelfde'). Het laatste woord is misschien iets 'identieker' dan het eerste, maar ach, uiteindelijk komt het toch op hetzelfde neer...

volgende keer:
Wat is in hemelsnaam een bouche-trous, een mond met gaten?

donderdag 19 oktober 2017

rebrousser chemin

terugkeren, op zijn schreden terugkeren
('tegen (de) weg instrijken')

Chemin is het Franse woord voor 'weg'. Het kan een straatje aanduiden, maar vooral ook de route die je aflegt. 'De weg vragen' is in het Frans demander son chemin. Keer je op je schreden terug, dan wis je als het ware je sporen uit.
Rebrousser betekent 'tegen de richting instrijken', bijvoorbeeld van haar. Op het eerste gezicht zou je misschien denken dat het 'terugborstelen' betekent, maar het werkwoord brousser bestaat niet. 'Borstelen' is brosser in het Frans, dus dan zou je eerder het werkwoord rebrosser verwachten, dat overigens ook niet bestaat.
Rebrousser is een verbastering van rebourser wat weer komt van rebours. Misschien ken je dat woord van het beroemde boek van Huysmans, À Rebours, dat in het Nederlands vertaald 'Tegen de keer' heet. 

volgende keer:
Hoe zeg je in het Frans dat iets op hetzelfde neer komt, van hetzelfde laken een pak is?

woensdag 18 oktober 2017

avoir la science infuse

een wijsneus zijn, de wijsheid in pacht hebben
(aangeboren wetenschap hebben)

Deze uitdrukking wordt meestal ironisch gebruikt om iemand die alles weet of denkt te weten (tevergeefs) op andere gedachten te brengen. Als wij de uitdrukking horen, denken we misschien aan iemand die de wijsheid via een infuus toegediend krijgt, maar dat beeld wordt bij Franstaligen niet opgeroepen. Een infuus is in het Frans een perfusion of een goutte-à-goutte ('druppel voor druppel'). Bij infusion denkt een Fransman aan... thee! En dan met name aan langzaam trekkende thee. Toch komt het woord oorspronkelijk van het Latijnse (in)fundere ('gieten'). Een verouderde betekenis van infus is dan ook 'ingegoten', wat je natuurlijk zowel met een theepot als met een infuus doet. Maar voor deze uitdrukking moeten we kijken naar het gebruik van de term in de theologie. Met infus gaf men in de theologie aan dat een bepaalde eigenschap (bijvoorbeeld de deugd) van nature in de ziel was ingegoten, wij zouden zeggen 'aangeboren' was. Ook bijzondere kwaliteiten zouden door God bij bepaalde mensen worden 'ingegoten'. Alleen zo kon men bijvoorbeeld verklaren hoe Mozart al op zo jonge leeftijd geweldige composities kon maken. Avoir la science infuse suggereert ook dat je alles weet zonder daar ooit voor te hebben hoeven leren, maar zoals gezegd, wordt het meestal ironisch gebruikt...

volgende keer:
Hoe keer je in het Frans op je schreden terug?

dinsdag 17 oktober 2017

balance ton porc

verlink je varken


De gisteren aangekondigde 'wijsneus' maakt even plaats voor de actualiteit. Naar aanleiding van de opschudding die is veroorzaakt door de seksuele intimidatie van hollywoodman Harvey Weinstein, zette de Franse journaliste Sandra Muller
de volgende tweet online: ' #balancetonporc !! Geef ook naam en details door van iemand die je op je werk seksueel heeft geïntimideerd. Ik wacht op je.'
Balancer betekent letterlijk 'heen en weer wiegen/slingeren', maar in de omgangstaal ook 'weggooien' en 'aangeven, verlinken'. Voor de aanduiding porc ('varken') geeft de Larousse o.a. homme sale, glouton, grossier ou débauché ('vieze, gulzige, groffe of losbandige/ontuchtige man').
In één dag hebben al tienduizenden gehoor gegeven aan Mullers oproep...

volgende keer:
bespreken we de wijsneus (als we niet wederom door de actualiteit worden ingehaald...)

maandag 16 oktober 2017

un demi sans faux col

een biertje zonder schuimkraag
('een halve zonder valse kraag')

Hoewel we al in de tweede helft van oktober zitten, wordt het vandaag waarschijnlijk weer terrassenweer en zouden we er dus een kunnen bestellen, al trekken we in Nederland onze neus op voor een biertje zonder schuimkraag.
Een faux col is eigenlijk een 'valse kraag', een kraag dus die je los op een kledingstuk kunt bevestigen, maar waarom noem je in het Frans een biertje un demi ? Toen ik er voor het eerst een bestelde was ik een beetje teleurgesteld. Ik had ontzettende dorst en verwachtte een halve liter, zoals in veel andere landen gebruikelijk is. Maar un demi is juist de helft van de gebruikelijke hoeveelheid (een halve liter), dus 25 cl. (wat je in Nederland dus krijgt als je gewoon een pilsje bestelt). In Frankrijk vinden ze dat juist een voordeel, omdat een kwart liter tot de laatste teug lekker koud blijft, terwijl een halve liter langzaam opwarmt, maar ja, niet als ik een biertje bestel. Ik drink eigenlijk alleen bier als ik heel veel dorst heb, en dat gaat zo'n halve liter heel snel naar binnen...

volgende keer:
Hoe noem je in het Frans een 'wijsneus, iemand die de wijsheid in pacht heeft' ?