volg Typisch Frans

dinsdag 12 december 2017

feu

wijlen
('vuur')

Afgelopen weekend werd wijlen rockster Johnny Halliday in de grootste begrafenisstoet sinds die van Victor Hugo eind negentiende eeuw over de Champs-Élysées gereden. Waarom zeggen de Fransen feu ('vuur') voor iemand die (recentelijk) overleden is? Wil dat zeggen dat hij gecremeerd is? Volgens de Vlaamse orkestleider van het televisieprogramma De Kwis is dat niet het geval: de zanger zou ingevroren worden ('Halliday on ice'), maar dat was waarschijnlijk een 'grap'. 
Het woord feu heeft niets met vuur te maken. Het komt van het Latijnse fatutus hetgeen betekent: 'die een bepaald lot heeft' of 'die zijn lot heeft volbracht'. Het lot is in het Latijn fatum. Het woord feu wordt nu vooral in juridische omgevingen gebruikt en alleen voor personen.

volgende keer:
Hoe gooi je in het Frans je kont tegen de krib?

maandag 11 december 2017

un rond de cuir

een pennenlikker, een kantoorklerk
('een leren rondje')

Wat heeft een 'leren rondje' met een kantoorklerk te maken? Het beroep 'kantoorklerk' is bij uitstek een zittend beroep. Tegenwoordig wordt veel aandacht besteed aan de ergonomische kwaliteit van bureaustoelen, maar dat is wel eens anders geweest. Vroeger waren de stoelen zo oncomfortabel dat veel klerken hun zitcomfort vergrootten door een rond leren kussen op hun stoel te leggen.
In 1893 schreef Georges Courteline de roman Messieurs les ronds-de-cuir waarin hij de middelmatigheid van deze beroepsgroep beschreef, de kantoorklerken die idiote regels uitvoerden of daaraan onderworpen werden. Deze roman heeft ertoe bijgedragen dat rond-de-cuir een wijdverbreide uitdrukking werd om matig gemotiveerde of inefficiënt werkende ambtenaren mee aan te duiden.

volgende keer:
Hoe zeg je 'wijlen' in het Frans?

zondag 10 december 2017

hoe vertaal je 'eerlijk' in het Frans?

je l'assure - de bonne foi - droit - franc - franchement - honnête(ment) - honorable - intègre - je le jure - juste - loyal - sincère(ment)


Om maar met Calimero te beginnen: als je iets niet eerlijk vindt, dan vind je dat je onrechtvaardig (injuste) behandeld bent en dan kun je dus zeggen: c'est pas juste ! of zoals Calimero hier zegt: c'est vraiment trop injuste ! Als je iemand wilt verzekeren van je oprechtheid ('eerlijk waar!') dan kun je iemand verzekeren: je l'assure ! of je kunt zweren: je le jure ! In zo'n geval, maar ook als je iets toegeeft ('eerlijk gezegd') kun je ook Franchement (of sincèrement) zeggen. Sincère betekent 'eerlijk' in de zin van 'oprecht'. In die betekenis kun je ook honnête, franc of de bonne foi gebruiken. Honnête heeft ook de connotatie 'betrouwbaar', net als intègre en droit. Zo kun je het hebben over un caractère droit ('een eerlijk karakter'). Motieven kunnen honorables ('eerlijk, achtenswaardig') zijn. Een eerlijke tegenstander wordt wel un adversaire loyal genoemd. Een eerlijke behandeling - daar hebben we het eigenlijk al over gehad - is een rechtvaardige behandeling, dus un traitement juste. 
Dan hebben we nog wat uitdrukkingen met het woord 'eerlijk', naast het al eerder genoemde 'eerlijk gezegd' (franchement, sincèrement, à parler franc). Als je 'eerlijk zegt' wat je van iemand vindt, dan zeg je dire franchement. 'Ik zal het je maar eerlijk zeggen' is Je vais être franc avec toi. En 'eerlijk is eerlijk': il faut reconnaître ce qui est (lett. 'je moet erkennen wat is').

volgende keer:
Wat is een leren rondje?

zaterdag 9 december 2017

manger l'oreiller

klaarkomen
('het hoofdkussen opeten')

Zou een Fransman of misschien zelfs vaker een Française zijn of haar hoofdkussen opeten uit frustratie? Nee, eerder uit discretie. 
Discretie... om de kinderen of de buren niet wakker te maken door hen deelgenoot te maken van je intiemste genotsmoment kun je misschien beter je hoofd in je kussen begraven, er desnoods in bijten als je een gelukskreet voelt aankomen, of het desnoods opeten. Het 'gewone' woord voor 'klaarkomen' is in het Frans overigens veel minder prozaïsch dan het Nederlandse. Waar wij kennelijk zoiets hebben van 'zo, klaar! Dat hebben we ook weer gehad', heeft een Fransman het over jouir, en dat betekent 'genieten'. 

volgende keer:
Hoe vertaal je 'eerlijk' in het Frans?

vrijdag 8 december 2017

c'est la Bérézina

zijn Waterloo vinden
('dat is de Berezina')


Dat is inderdaad precies wat het is: ik sta hier vier jaar geleden aan de oever van de Berezina, zo op het oog een lieflijk riviertje in het huidige Wit-Rusland, maar het is toch ook echt de barrière waar het inmiddels van 300.000 tot 70.000 troepen uitgedunde leger van Napoleon stuitte op zijn terugtocht uit Rusland in de winter van 1812. Slechts 40.000 man bereikten de overkant van de destijds 100 meter brede en 2 à 3 meter diepe ijskoude rivier (het was eind november). Napoleon had niet gerekend op Ruslands politiek van de verschroeide aarde waardoor de mannen en de paarden niet meer bevoorraad konden worden en velen dus van de honger stierven. Eenmaal aangekomen bij de Berezina constateerden ze dat ze de rivier niet konden doorwaden. Er moesten pontons worden aangelegd, terwijl er bij een temperatuur van 30 graden onder nul grote ijsschotsen door de rivier dreven.
Aan de definitieve nederlaag van Napoleon in Waterloo willen de Fransen kennelijk liever niet herinnerd worden, maar als er nu naar een hopeloze nederlaag wordt verwezen zeggen de Fransen dus dat het 'de Berezina' voor iemand is...

volgende keer:
Als een Fransman zijn kussen opeet, is dat dan uit frustratie?

donderdag 7 december 2017

avoir plusieurs cordes à son arc

nog andere pijlen op zijn boog hebben
('meerdere koorden aan zijn boog hebben')

Waar wij meer pijlen op onze boog kunnen hebben, doen de Fransen het dus met meer koorden (of hoe noem je dat eigenlijk bij boogschieten? ik ben duidelijk geen expert). De oudste versie van de uitdrukking (en dan hebben we het al over de dertiende eeuw) luidde avoir deux cordes à son arc en dat was niet bedoeld om meerdere pijlen tegelijkertijd af te kunnen schieten, maar bedoeld als reserve voor als het eerste koord zou knappen. Mocht de schieter zijn doel gemist hebben, dan hoeft hij dus niet naar huis om zijn boog te gaan repareren, maar hij heeft nog een tweede kans met een tweede koord. En zo kan in de uitdrukking iemand die op de ene manier er niet in is geslaagd zijn doel te bereiken nog uit een ander vaatje tappen en meteen een tweede poging wagen...

volgende keer:
Misschien een beetje precair, maar kun je in Frankrijk ook je Waterloo vinden?

woensdag 6 december 2017

les dés sont pipés

het is doorgestoken kaart
('het zijn gepijpte dobbelstenen')

... et ceci n'est pas un dé non plus ('en het is ook geen dobbelsteen'), maar een 'gepijpte dobbelsteen'. Nou ja, nu kunnen we ons bij 'gepijpt' van alles voorstellen, maar het is van oorsprong de voltooide tijd van 'fluiten', net als in de uitdrukking 'naar zijn pijpen dansen'. Een pipeau is een fluitje en vroeger ook een benaming voor een appeau, een 'lokfluitje' dat vogelgeluiden imiteerde om ze aan te lokken. Nog eerder betekende piper net als bij ons 'piepen' en in de jacht (we hebben het inmiddels over de veertiende eeuw) 'vogels lokken met piepgeluiden'. Al heel lang wordt het werkwoord piper dus geassocieerd met 'bedriegen', omdat je je immers anders voordoet dan je bent om een doel te bereiken. Dés pipés moet je dus eigenlijk zien als dobbelstenen waarmee gesjoemeld is, zodat ze vaak een hoog aantal ogen gooien. Waar wij in onze uitdrukking verwijzen naar valsspelen bij het kaarten, verwijst de Franse uitdrukking naar een gemanipuleerd dobbelspel...

volgende keer:
Kun je in het Frans ook meerdere pijlen op je boog hebben?