volg Typisch Frans

donderdag 23 februari 2017

jeter son dévolu sur

zijn keuze laten vallen op, zich toe-eigenen

Een kleine veertig jaar geleden kon ik de pracht van deze kapel niet bewonderen omdat hij bezet werd door een rode stoet kardinalen die er stembriefjes moesten verbranden in een kacheltje tot hun keuze later op die dag viel op de Poolse paus. De uitdrukking laat zich niet makkelijk letterlijk vertalen, maar heeft van oorsprong alles te maken met de paus.  Het woord dévolu is namelijk afgeleid van het Latijnse  devolvere dat in de zestiende eeuw in het kerkrecht gebruikt wordt om aan te geven dat het eigendom van een in ongenade gevallen geestelijke toevalt aan de paus. Het laat zich raden dat van dit recht later herhaaldelijk misbruik is gemaakt: het werd een sport om iemand onwaardig te verklaren en zo in het bezit te komen van diens goederen. Vervolgens verschoof de betekenis van de uitdrukking ook naar andere prooien: zo kon een man ook jeter son dévolu sur een andere vrouw of man, waarbij het niet per se gaat om fysieke goederen maar andere fysieke kwaliteiten. Inmiddels is de connotatie van misbruik  niet altijd meer aanwezig en kan de uitdrukking ook gewoon gebruikt worden als je na lange aarzeling uiteindelijk je keuze op iets of iemand laat vallen.

volgende keer
Kunnen de Fransen ook een blok aan hun been voelen?

woensdag 22 februari 2017

on se les pèle

sterven van de kou
('we pellen/vervellen ze')

Zie jij wat ik zie? Dat kan kloppen. Er bestaan verschillende varianten van deze uitdrukking (ça pèle, je pèle, enz.) die in feite een bestaand fysiologisch verschijnsel beschrijft dat kan optreden wanneer onze huid te lang aan extreme kou wordt blootgesteld: de huid gaat uitdrogen en afschilferen, we gaan vervellen. De uitdrukking is voor het eerst opgetekend in 1918, aan het eind van de Eerste Wereldoorlog. Toen was de kou nog het onderwerp: un froid qui pèle ('een kou die doet vervellen'). Later is het slachtoffer onderwerp geworden: on pèle de froid ('je vervelt van de kou') en om het allemaal nog wat verschrikkelijker te maken wordt er in de omgangstaal vaak een lichaamsdeel aan toegevoegd waarvan we het extra pijnlijk vinden dat het gaat vervellen. Dat lichaamsdeel bevindt zich doorgaans onder de gordel: se peler le cul ('je kont'), se peler le jonc (lett. 'je rietstengel', je begrijpt waarschijnlijk wel wat bedoeld wordt) of se peler les testicules/couilles. Het zijn deze laatste waaraan gerefereerd wordt in on se les pèle. Brrrr...

volgende keer
Hoe geef je aan waar je je keus op doet vallen?

dinsdag 21 februari 2017

ce n'est pas de la petite bière

dat is niet niks / dat is niet de eerste de beste ('dat is geen klein bier')


Persoonlijk ben ik een wijndrinker, maar als het echt warm is, is bier een heerlijke dorstlesser. Ik ben ooit in de zomer heen en weer gefietst naar Leiden en toen heb ik me bij aankomst thuis getrakteerd op een liter bier. Dat was heerlijk, maar niets vergeleken bij wat je op de foto ziet... dat is echt niet niks, maar ook niet aan mij besteed. Dat kan ik beter meteen in de toiletpot deponeren, een stuk efficiënter. Maar alle gekheid op een stokje: waarom maakt de Fransman de vergelijking met een biertje? Het gaat niet om de kwantiteit, maar om de kwaliteit. In de zeventiende eeuw had je een onderscheid tussen forte bière ('stevig bier'), gebrouwen van vers graan en petite bière, gebrouwen van graan dat al eerder gebruikt was om bier van te maken. De uitdrukking zelf is overigens pas in de achttiende eeuw opgetekend, en die kan zowel voor een verschijnsel ('niet niks') als voor een persoon ('niet de eerste de beste') gebruikt worden.

volgende keer
Hoe zeg je in het Frans dat je staat te blauwbekken van de kou?

maandag 20 februari 2017

faire des chichis

kouwe drukte maken
('churro's maken')

Het plaatje suggereert dat de uitdrukking iets te maken heeft met de oliebolvariant die door Spanjaarden wel als ontbijt wordt genuttigd, maar niets is minder waar. Chichi is waarschijnlijk gewoon een verdubbeling van chiche dat 'karig, kleinzielig' betekent. In de negentiende eeuw is daaruit de uitdrukking faire des chichis ontstaan: je aanstellen om niks, kouwe drukte maken dus...

volgende keer
Hoe zeg je dat iets niet niks is of iemand niet de eerste de beste?

zondag 19 februari 2017

hoe vertaal je 'volgende' in het Frans?

une autre fois, ceci, ce qui suit, le lendemain, postérieur, prochain, suivant, ultérieur, voici

Tja, voor de Franse Parti socialiste en de Nederlandse PvdA geldt nagenoeg hetzelfde: wie wil de volgende zijn om deze partij te leiden?...

'De volgende!' is in het Frans Au suivant ! of À la suivante ! als het alleen om vrouwelijke gegadigden gaat, waarbij à staat voor de beurt (cf. à toi 'jij bent aan de beurt', een verkorting van le tour est à toi, c'est ton tour).
Suivant is de meest letterlijke vertaling van ons 'volgende'. Het andere woord dat heel veel voor 'volgende' gebruikt wordt, is prochain, dat eigenlijk 'naaste', 'dichtstbijzijnde' betekent. In tijdsbepalingen gebruik je prochain als je het heden als uitgangspunt neemt en suivant als je een ander punt in de tijd als uitgangspunt neemt: L'année prochaine, j'envisage de faire le tour du monde ('ik overweeg volgend jaar een wereldreis te gaan maken') en L'année suivante, il s'est marié ('het (daarop)volgende jaar is hij getrouwd'). Voor 'de volgende dag' bestaat één woord, nl. le lendemain. Dit woord kan ook met dagdelen gecombineerd worden: le lendemain matin ('de volgende ochtend').
'Een volgende keer' is gewoon une autre fois. 

Als je met 'volgende' 'latere' of 'verdere' bedoelt, kun je ook de formelere woorden postérieur of ultérieur gebruiken: les développements ultérieurs ('volgende (verdere) ontwikkelingen').  

'Het volgende' kun je vertalen als ce qui suit ('wat volgt') of gewoon ceci ('dit'): 'het gaat om het volgende' : il s'agit de ceci of voici ce dont il s'agit (lett. 'dit is waarom het gaat'). Dat voici kun je ook als volgt inzetten: voici ce que j'ai trouvé ('daar heb ik het volgende op gevonden'). 

la prochaine fois
Hoe kun je kouwe drukte maken in het Frans?

zaterdag 18 februari 2017

il y a belle lurette

een hele tijd geleden
('een mooie lurette geleden')

Het woord lurette laat zich niet vertalen, omdat... het niet bestaat, dat wil zeggen, het bestaat alleen in deze uitdrukking en heeft geen zelfstandige betekenis. Het is voor het eerst opgetekend in 1877 en komt van de samentrekking van de woorden belle en heurette ('uurtje, tijdje') of hurette, hetgeen ook geen officieel Frans is, maar in verschillende Franse dialecten bestaat om een onbepaalde tijd aan te duiden. Eigenlijk is het achtervoegsel -ette een verkleinwoordje (denk aan maisonnette 'huisje' of fillette 'klein meisje'), maar de toevoeging belle ('mooi') geeft juist een verlenging aan de tijd: een 'mooie/flinke tijd geleden'. Interessant hoe dat in de taal kan werken...

volgende keer
Hoe vertaal je 'volgende' in het Frans?

vrijdag 17 februari 2017

se presser le citron



zich suf piekeren, zich het hoofd breken
('je citroen persen')

De citroen staat hier uiteraard symbool voor je hoofd, dat je helemaal uit probeert te persen om in een uiterste inspanning tot de kern van de zaak te komen.

Een ander voorbeeld van het woord citron als metafoor voor het hoofd, vind je in recevoir un coup sur le citron ('een klap op de kop krijgen').

Je kunt overigens iemand anders ook presser comme un citron (lett. 'iemand als een citroen uitpersen') en dan buit je iemand helemaal uit. Wij kunnen dan ook zeggen dat je iemand 'uitknijpt'.

volgende keer
duiken we het verre verleden in...