volg Typisch Frans

woensdag 24 mei 2017

faire l'école buissonnière

spijbelen
('openluchtschool houden, school houden in de bosjes')

Het is toch eigenlijk veel te mooi weer om je op te sluiten binnen de muren van de school? Waarom zou je er niet lekker tussenuitpiepen, over de muur klimmen, de bosjes in? 
Er zijn verschillende manieren om het begrip 'spijbelen' uit te drukken in het Frans. Net als in Nederland hebben scholen te kampen met absentéisme ('absentie'), omdat veel leerlingen sèchent des cours ('uurtjes skippen' lett. 'drogen'). In het ergste geval leidt dat tot décrochage scolaire ('dropouts', lett. 'afhaken van school'). Wat dat betreft is faire l'école buissonnière een veel positievere, romantischere benaming. Daarbij denk je niet zozeer aan gebrek aan motivatie, maar eerder aan een hang naar vrijheid, iets creatiefs ondernemen met je kameraden, even iets anders dan de sleur van alledag. 
Er zijn verschillende theorieën over het ontstaan van de uitdrukking. Zo is er wel geopperd dat de school buissonnière werd genoemd omdat deze zo weinig werd bezocht dat er onkruid en bosjes begonnen te groeien. Anderen wijzen op clandestiene openluchtscholen ('in de bosjes') die door lutheranen werden georganiseerd (denk aan de hagepreken), omdat deze hun leer niet publiekelijk mochten verspreiden. Hoe dan ook, het woord buisson ('bosje') roept een beeld van de vrije natuur op, het doet je misschien een beetje dagdromen op een mooie dag als vandaag...

volgende keer
Hoe zeg je in het Frans 'knoop dat goed in je oren!' ?

dinsdag 23 mei 2017

manger sur le pouce

uit het vuistje eten
('op de duim eten')

In Nederland zijn we lunchpakketten gewend die we thuis klaarmaken. Die meegebrachte kleffe boterhammen werken we dan - belegd en wel - op het werk weg. In Frankrijk gaat dat doorgaans anders. Tegenwoordig krijgen veel Fransen maaltijdbonnen van hun werkgever waarmee ze in een restaurant de lunch kunnen gebruiken, maar dat was niet altijd zo, en zeker niet onder arbeiders of soldaten in het leger. Die hadden vaak maar weinig tijd om snel een brood te beleggen: het brood in de ene hand, een mes in de andere, waarmee snel iets kon worden afgesneden, dat vervolgens op de duim werd geschoven. Maar je zou het je natuurlijk ook nog veel acrobatischer kunnen voorstellen:

volgende keer:
Hoe spijbel je in het Frans?

maandag 22 mei 2017

un crève-coeur

verdriet, hartzeer, hartverscheurend
('een hartbreker')

Vorige week presenteerde Emmanuel Macron zijn nieuwe kabinet (tja, waar wij in Nederland daar gerust een half jaar over bakkeleien, knutselt in Frankrijk één man in één week een regering in elkaar...): 50 % mannen en 50 % vrouwen uit verschillende politieke partijen en uit niet-politieke geledingen. Als minister de la Transition écologique et solidaire - zeg maar minister van milieu - benoemde hij milieuactivist en TV-presentator Nicolas Hulot. De leider van de links-populistische partij la France insoumise, Jean-Luc Mélenchon was er als de kippen bij om de benoeming van Hulot een vrai crève-coeur te noemen. Het werkwoord crever betekent 'barsten, opengaan' maar ook 'creperen, sterven'. Een fietsband kan crever : un pneu crevé is een lekke band. Je kunt crever de froid of de faim ('sterven van de kou of van de honger'). Het werkwoord kan ook overgankelijk gebruikt worden en zo kun je dus crever le coeur à quelqu'un ('iemands hart breken') en zo kun je ook zeggen ça vous crève le coeur ('dat is hartverscheurend'). En dat is dan ook weer als een zelfstandig naamwoord te gebruiken, voor iets of iemand die je veel verdriet doet, un crève-coeur.

volgende keer
Kun je in het Frans ook 'uit het vuistje' eten?

zondag 21 mei 2017

hoe vertaal je 'inburgeren' in het Frans?

s'acclimater - s'acculturer - implanter - s'intégrer - intégration civique 

Vanaf nu gaan we in deze rubriek ook termen bespreken die veel in het Nederlandse taalgebied worden gebruikt (denk bijvoorbeeld aan termen als 'gedoogbeleid'). Hoe zou je die vervolgens in het Frans vertalen? Soms gaat het daarbij om woorden die al een algemene - ingeburgerde betekenis hadden voordat ze een specifiekere betekenis kregen. Dat geldt bijvoorbeeld ook voor het woord van vandaag. Nu denken we misschien meteen aan inburgeringscursussen voor asielzoekers, maar het woord bestond al veel eerder. Zo kon je al snel ingeburgerd voelen in een nieuw huis, in een nieuwe stad, enz. In zo'n geval kun je je acclimaté voelen (let op: niet acclimatisé, dat woord bestaat niet in het Frans. 'Acclimatisatie' is dan ook acclimatation): s'acclimater à un nouvel entourage ('in een nieuwe omgeving ingeburgerd raken'). Niet alleen personen kunnen 'ingeburgerd' raken, ook zaken, bijvoorbeeld bastaardwoorden: ces mots hybrides se sont intégrés dans notre langue ('die bastaardwoorden zijn ingeburgerd in onze taal'). Ook een vreemde gewoonte kun je doen inburgeren: acclimater/implanter un usage étranger. Als je met 'inburgeren' 'aanpassen aan een andere cultuur' gebruikt, kun je acculturer gebruiken: ces immigrés sont bien acculturés ('deze migranten zijn goed ingeburgerd'), maar de term heeft natuurlijk iets paternalistisch over zich. Een inburgeringstraject heet dan ook (bij onze zuiderburen althans) un parcours d'intégration civique en een inburgeringscursus un cours d'intégration civique.  

volgende keer
Jean-Luc Mélenchon noemde een van de ministersbenoemingen van president Macron een crève-coeur. Wat is dat?

zaterdag 20 mei 2017

peigner la girafe

water naar de zee dragen / vliegen vangen
('de giraf kammen')

Nee, natuurlijk is dit geen verdwenen beroep, dat ooit door ambachtelijke giraffenkamsters in traditioneel kostuum werd uitgevoerd, maar het is wel een langdurige en zinloze bezigheid. Er is wel eens geopperd dat een bewaker van de Jardin des Plantes in Parijs in 1827 op de beschuldiging dat hij wel erg lang op zich liet wachten, antwoordde dat hij de giraf aan het kammen was, maar dat schijnt achteraf verzonnen te zijn.
Maar de oorsprong lijkt toch een heel andere te zijn. De lange nek van de giraf zou velen hebben doen denken aan een penis in erectie en het kammen daarvan zou duiden op masturbatie. Boris Vian zegt nog in zijn Vercoquin et le plancton : j'ai tellement peigné ma girafe qu'elle en est morte ('ik heb mijn giraf zo hard gekamd, dat hij ervan gestorven is'). Andere uitdrukkingen voor deze zelfbevredigende bezigheid zijn polir la colonne ('de zuil polijsten') en s'astiquer le jonc ('zijn rietstengel poetsen'). Maar hoe kom je van 'aftrekken' naar 'niets doen'? In het Frans is dat kennelijk een logische stap, want ook het woord branleur ('rukker') is zowel een aanduiding voor iemand die onanie bedrijft als voor een nietsdoener. Dus als je echt niet meer weet wat je moet doen, dan kun je vliegen gaan vangen, water naar de zee dragen of... je giraf gaan kammen. Aan u de keuze...

volgende keer
Hoe vertaal je 'inburgeren' in het Frans?

vrijdag 19 mei 2017

être aux abois

ten einde raad zijn
('bij het geblaf zijn')

Dit hert moet wel ten einde raad zijn, opgejaagd tot het zijn toevlucht heeft gezocht in het water. Dit is ook de meest letterlijke verbeelding van de uitdrukking, die inderdaad afkomstig is uit de drijfjacht, waarbij een hert zo lang werd opgejaagd dat het uiteindelijk uitgeput stil bleef staan, omringd door een meute blaffende honden. Daarop kon de jager op de hoorn blazen en zijn slag slaan. Tegenwoordig kan ook een politiek regime of de verdediging van een voetbalelftal aux abois zijn. Een criminel aux abois wordt op de hielen gezeten en kan geen kant meer op, enz. Iedereen die zich in een wanhopige positie bevindt kan dus worden vergeleken met een opgejaagd hert omringd door een meute blaffende honden.

volgende keer
Als wij lang met iets nutteloos bezig zijn, vangen we vliegen of dragen we water naar de zee. Wat doet een Fransman in zo'n geval?

donderdag 18 mei 2017

peu ou prou

om en nabij
('weinig of veel')


Net als in het Nederlands (wis en waarachtig, min of meer) zijn in het Frans allitererende uitdrukkingen heel populair. Vaak bestaan die uitdrukkingen ook al een tijdje en het komt dan ook nogal eens voor dat een van de allitererende termen inmiddels in onbruik is geraakt en los dus niet of nauwelijks meer voorkomt. We kennen natuurlijk 'wis' in 'wiskunde', maar wie is er eigenlijk zo 'wis' dat hij goed kan 'wissen'?
Zo is het ook met prou in peu ou prou. 
In de elfde eeuw bestond het woord proud of prud dat winst (profit) betekende. Later kreeg het de algemenere betekenis van 'veel (opleverend)' en zo ontstond ook de allitererende uitdrukking ni peu ni prou ('in het geheel niet', lett. 'weinig noch veel'), waarnaast zich peu ou prou ontwikkelde in de betekenis van 'om en nabij'. Het is dus aan het allitererende peu ('weinig') te danken dat het woord prou nog bestaat in het Frans.

volgende keer
Hoe kun je in het Frans zeggen dat je 'ten einde raad' bent?